Nachtfotografie en avondfotografie in de praktijk

Nachtfotografie wordt over het algemeen gezien als één van de moeilijkste disciplines in de fotografie. Dit komt voornamelijk door de moeilijke lichtomstandigheden en het feit dat de lichtmeter van de fotocamera er ’s avonds vaak naast zit; het contrast tussen licht en donker is immers zeer hoog. Daar komt ook nog bij dat de autofocus vaak niet meer werkt en het moeilijk inkaderen is in het donker. Dit artikel behandeld een aantal aspecten en technieken voor nachtfotografie en het fotogaferen bij weinig licht.

Inleiding

Nachtfotografie: verrassend en uitdagend

De bovenstaande punten maken nachtfotografie niet alleen tot een moeilijke discipline, maar ook tot een enorme uitdaging. Er zijn bovendien vele redenen die ertoe leiden dat nachtfoto’s zeer verrassende beelden kunnen opleveren.

Het menselijk oog kan een veel groter contrast verwerken dan de sensor (of film) van een camera. Dit beperkte contrastbereik van de camera leidt tot de situatie waarin diepe zwarten als ook felle lichten al heel snel tegelijkertijd op een nachtfoto terug te vinden zijn. Dit betekent dus dat je als fotograaf zult moeten kiezen: stel je de belichting in op het lichte deel, of op het donkere deel?

Daarnaast zorgt het beperkte licht ook voor de noodzaak om langere sluitertijden toe te passen dan je overdag zou doen. Langere sluitertijden zorgen op hun beurt weer voor een hogere mate van bewegingsonscherpte, doordat bewegende objecten niet meer bevroren kunnen worden. Die bewegingsonscherpte kan dus ook beelden opleveren die het menselijk oog nooit als zodanig zou waarnemen.

Tenslotte krijg je bij nachtfotografie vaak te maken met verschillende soorten licht en lichtbronnen in één enkele foto. Zo valt er gemakkelijk een onderscheid te maken tussen direct (lampen) of indirect licht (reflectie) en de kleurtemperatuur van de lichtbron(nen). Afwijkende kleurtemperaturen kunnen binnen een foto weer tot vervelende kleurzwemen leiden; denk maar aan de groenige zweem die veroorzaakt wordt door tl-lampen.

De uitdaging van nachtfotografie ligt ‘m vaak in het creëren van een bepaalde sfeer in een foto. Vaak is het erg moeilijk om een met het oog waarneembaar tafereel ook als zodanig vast te leggen en moet er dus gezocht worden naar mogelijkheden om deze (of een andere) sfeer toch over te brengen.

Dit is overigens niet iets wat je ‘even’ leert. Hier moet je gewoon ervaring mee opdoen. Veel op pad gaan is dus het beste advies.

Verschillende soorten nachtfotografie

Er kunnen enkele verschillende soorten van nachtfotografie onderscheiden worden:

• Reportages
• Mooie plaatjes
• Statische foto’s
• Dynamische foto’s

Hierin is een reportage een serie foto’s die samen een verhaal vertellen en in dat opzicht samen meer zijn dan de optelsom van de losse foto’s. ‘Mooie plaatjes’ zijn simpelweg losse foto’s die niet perse een verhaal vertellen.

In beide categorieën kan er sprake zijn van statische foto’s en dynamische foto’s. Statische foto’s houdt in dat het onderwerp (of de camera) niet beweegt, integenstelling tot dynamische foto’s, waarbij de beweging juist een essentieel onderdeel van de foto is.

Ik reken mijn eigen fotografie tot de groep ‘mooie plaatjes’, en dan zowel statisch als dynamisch. Dit is handig om te weten, aangezien dit artikel vanuit mijn persoonlijk standpunt geschreven is.

Voor het fotograferen

Voorbereidingen voor nachtfotografie

Alvorens je op pad gaat om in de avond of nacht foto’s te maken is het verstandig om de nodige voorbereidingen te treffen. Controleer bijvoorbeeld van tevoren het weerbericht, zodat je weet waar je mee te maken krijgt (het kan ’s avonds immers snel afkoelen) en pas je kleding hierop aan. Neem ook altijd wat geld mee en eventueel wat eten of drinken. Als je ergens strand, om wat voor rede dan ook, kan dit goed van pas komen.

Heel belangrijk: je identificatiebewijs! Voor veel mensen is iemand die ’s avonds aan het fotograferen is al snel verdacht, zeker wanneer je dit rond industriële complexen of grote gebouwen doet. Mocht de politie je om een verklaring vragen, dan kan je zo een eventuele boete voorkomen.

Maak van tevoren een inventarisatie van foto’s die je wilt maken en locaties die je wilt bezoeken. Dit geeft je wat houvast voor het geval je tijdens het fotograferen niet meer weet wat je nog meer in gedachte had. Het zorgt er bovendien voor dat je niet zomaar rond aan het dolen bent, opzoek naar die ene foto.

Fotoapparatuur

Als je ’s avonds of ’s nachts gaat fotograferen zou je idealiter het volgende bij je moeten hebben:

• Camerabody
• Groothoeklens (10-20mm, 12-24mm, etc)
• Standaardzoom (bijvoorbeeld 24-105mm)
• Eventueel vaste brandpunten (tussen 10-105mm)
• Flitser
• Statief en Remote control
• Zaklampje
• Waterdichte tas (voor het geval het gaat regenen)

Neem vooral niet teveel dure accessoires mee. ’s Avonds en ’s nachts is de kans dat je fotoapparatuur gestolen wordt nog veel groter. Ook een telelens is niet echt nodig, aangezien deze ’s avonds maar van weinig nut is: in het donker is het al moeilijk om perspectief te creëren en met een telelens is dit al helemaal niet meer te doen. Dit levert doorgaans dus heel platte en saaie foto’s op.

Met name groothoeklenzen zijn in de nachtfotografie van onschatbare waarde. De korte brandpuntsafstanden zorgen ervoor dat er met veel langere sluitertijden uit de hand gefotografeerd kan worden dan bij bijvoorbeeld standaardlenzen en telelenzen. De stelregel luidt dat de sluitertijd niet langer mag zijn dan 1/brandpuntsafstand. Bij een lens van 10mm is dat dus 1/10 seconde, waardoor je in de schemer nog prima zonder statief uit de voeten kan.

Een lens met Image Stabilization (IS) kan in dit laatste geval zeer van pas komen. Image Stabilization zorgt er namelijk voor dat het beeld enigszins gestabiliseerd wordt, waardoor het mogelijk is om uit de hand te fotograferen met 2-4 stops langere sluitertijden dan gebruikelijk.

Alle overige punten uit het bovenstaande lijstje spreken natuurlijk voor zich.

De camera

Om succesvol ’s nachts te kunnen fotograferen moet de camera minstens over de volgende eigenschappen en mogelijkheden beschikken:

• Diafragma-voorkeur
• Sluitertijd-voorkeur
• Handmatige belichting
• Aanpasbare ISO-waarden
• Sensor met lage ruisontwikkeling bij lange opnames
• Afstandsbediening en/of timer

Vrijwel alle moderne spiegelreflex camera's beschikken over een dergelijke functie en het kan dus lonen om hier even naar op zoek te gaan. Bij Canon's camera's is deze functie terug te vinden onder de zogenaamde 'custom functions'.

Lokaties om te fotograferen

Om een start te kunnen maken met nachtfotografie, heb je natuurlijk wel wat interessante locaties nodig. Je kan jezelf trainen om ’s avonds en ’s nachts uit te kijken naar interessante locaties en onderwerpen. Onthoud deze en schrijf deze vervolgens op. Na een tijdje zal je een flink lijstje van objecten in je omgeving hebben, waar je dan mee aan de slag kan.

Je kan bijvoorbeeld denken aan de volgende lokaties:

• Drukke wegen binnen de stad
• Stadscentra
• Industriële gebieden (zoals havens)
• Water in of nabij de stad
• Architectuur (bruggen, kantoorgebouwen, denk ook aan kleine details)

Heb je zelf interessante locaties gevonden die je met anderen wil delen? Plaats ze dan hieronder als reactie!

Momenten om te fotograferen

Op de vraag wat het beste moment is om je met nachtfotografie bezig te houden is het antwoord “als het donker is” natuurlijk wat te kort door de bocht. Vaak blijkt de schemer namelijk een van de beste momenten voor nachtfotografie (of avondfotografie, in dat geval). Volledig zwarte luchten zijn namelijk maar zelden echt interessant en een diepblauwe hemel kan een foto net dat beetje sfeer meegeven dat het tot een bovengemiddelde foto maakt. Overigens zal je merken dat die blauwe luchten nog heel lang zichtbaar blijven. Zelfs op het moment dat het voor je gevoel al helemaal donker is kan je nog een mooie blauwe lucht als achtergrond gebruiken.

Wanneer je je in stedelijk gebied bevindt heb je vaak ook te maken met lichtvervuiling. Het licht van kassen, of van een fors verlichte stad kan dan zeer vervelende zwemen opleveren, met name op laaghangende bewolking. Dat is dus ook te voorkomen door nog tijdens de schemer te fotograferen. Aan de andere kant kan dat liucht ook gebruikt worden om het wolkendek te accentueren, wat vooral erg goed werkt in zwartwit foto’s.

Wanneer je mensen of verkeer in beeld wilt brengen, dan zal je dit natuurlijk moeten doen op tijdstippen dat er voldoende activiteit aanwezig is. In winkelcentra zijn koopavonden dan natuurlijk de uitgewezen momenten en voor het vastleggen van verkeer zoek je de avond- of ochtendspits op. Voor de laatste twee situaties zal je het dus vooral van de kortste dagen in december en januari moeten hebben, aangezien het anders te licht is op het moment dat de spits (respectievelijk) eindigt of begint.

Techniek: Diafragma, sluitertijd en ISO-waarde

Diafragma en sluitertijd

Om in nachtfotografie het gewenste resultaat te krijgen moet je met name je diafragma en sluitertijd op de juiste manier benutten. Je zult altijd eerst voor één van de twee een doelwaarde moeten kiezen. Of je met de diafragma-waarde of de sluitertijd moet beginnen kan je achterhalen door de volgende simpele vragen:

1. Wil ik een bepaalde bewegingsonscherpte creëren?
2. Bestaat mijn foto enkel uit stilstaande objecten?

Als het antwoord op de eerste vraag ‘ja’ is, dan kan je het beste eerst een geschikte sluitertijd kiezen. Is het antwoord op vraag twee ‘ja’, dan dien je te beginnen met het instellen van het diafragma.

Het heeft bijvoorbeeld geen enkele zin om een hoge diafragma-waarde en dus veel scherpte(-diepte) te gebruiken als het hoofdonderwerp beweegt, aangezien dit alleen maar tot onscherpte leidt (door de langere sluitertijd, of de hoeveelheid ruis die veroorzaakt wordt door de hoge ISO-waarde).

Anderzijds, als er niets beweegt (en je de camera op een statief hebt gemonteerd), dan kan je beter voor zoveel mogelijk scherpte kiezen en dus een geschikte diafragma opening combineren met de daarvoor noodzakelijke sluitertijd..

Verderop in dit artikel vind je een overzicht van aanvangswaarden die je kunnen helpen bij het kiezne van het juiste diafragma en sluitertijd.

ISO-waarde

Over het algemeen geldt: hoe lager de ISO-waarde, hoe lager het ruisniveau. Ook het contrastbereik ligt hoger bij lage ISO-waarde dan bij hoge. Vooral dit laatste is in het geval van nachtfotografie een belangrijk punt, aangezien je juist ’s nachts te maken krijgt met extreem veel contrast.

Wanneer het niet lukt om de gewenste diafragma-sluitertijd-combinatie te creëren, dan kan je de ISO-waarde aanpassen om toch de gewenste combinatie te kunnen gebruiken.

Meer informatie over sluitertijden en diafragma kan je lezen in mijn artikel: Sluitertijd en Diafragma uitgelegd.

Techniek: Lichtmeten

De lichtmeter van een camera (of aparte lichtmeter) gaat uit de van een gemiddelde lichtintensiteit van 18%. De lichtmeter stelt de belichting dus zo in dat het deel van de foto waar deze op ingesteld is die18% grijswaarde heeft. Overdag gaat dit prima op, zeker wanneer je weet waar je je lichtmeter op moet richten, ’s nachts ligt dit echter wat ingewikkelder. Over het algemeen zullen er maar weinig objecten zijn die een lichtintensiteit van 18% hebben. Het heeft dus weinig zin om de lichtmeter ergens op in te stellen. Dat wil overigens niet meteen zeggen dat er dan ook geen manier is om de automatische lichtmeter te gebruiken.

Wanneer je een lichtdeel van de foto zo licht wil maken dat ‘t tegen het witte aan zit, maar nog wel voldoende detail bevat, dan kan je hier de belichting op instellen en vervolgens grof 1,5 tot 2 stops overbelichten.

Omgekeerd kan dat ook met de donkere dele van de foto. Wanneer je de lichtmeter hierop instelt en vervolgens 1,5 tot 2 stops onderbelicht, dan zal dit resulteren in een foto waarbij dat donkere deel tegen het zwarte aanzit maar niet volledig dichtgelopen is.

Mocht het met de automatische lichtmeter niet lukken, dan moet je de camera op de handmatige stand zetten en zelf zowel de sluitertijd als het diafragma opgeven. Met een digitale camera heb je nu onmiddelijk het voordeel dat je de opname achteraf kan bekijken en beoordelen en desgewenst een nieuwe kan maken. Onderstaande aanvangswaarden voor ‘available light’-fotografie kunnen je helpen bij de eerste instellingen.

Al de hier genoemde waarden zijn bedoeld als leidraad om de belichting op te baseren. Ze zijn uiteraard niet altijd toepasbaar of correct maar bieden wel enige houvast voor de belichtingsinstellingen.

Onderwerp:	Belichting bij 100 ISO:
Verlichte snelweg	1/15 – f/2.8
Autolampen die strepen vormen op snelweg	30s – f/11-16
Winkelstraat met verlichte etalages	1/8-1/30 – f/2.8
Verlicht gebouw	1s – f/4
Industrie (raffinaderij/hoogovens)	2s – f/2.8
Neonreclame	1/4 – f/4
Brand	1/30 – f/2.8
Kampvuur met mensen	1/2 – f/2.8
Bliksem	B – f/5.6
Vuurwerk	1-5s – f/5.6
Skyline met vuurwerk	B – f/5.6
Verlichte skyline	1-10s – f/2.8
Skyline onmiddellijk na zonsondergang	1/30 – f/2.8
Monitor en tv	1/8 – f/4
Landschap in maanlicht	50s – f/2.8
Sneeuwlandschap in maanlicht	25s – f/2.8

Het kan overigens geen kwaad om sommige delen van een nachtfoto te overbelichten; sterker nog: je moet vaak delen van een foto overbelichten. Wanneer je je belichting op de felste lichtbron(nen) zou baseren, levert dat uiteindelijk een veel te donkere foto op. Bovendien gaat daarmee al snel de kracht van de lichtbron verloren. Een felle lamp kan juist erg goed werken, wanneer deze overbelicht op de foto staat; het springt er dan uit alszijnde een felle lamp.

De aanwezigheid van een zeer felle lichtbron hoeft een foto dus ook niet meteen te verpesten; deze kan juist een waardevolle bijdrage leveren.

Techniek: Compositie

Voor nachtfotografie gelden in principe geen wezenlijk andere compositie-’regels’. Hier kan je meer over lezen in mijn eerdere artikel over composities.

Bij nachtfotografie heb je echter wel te maken met een heel ander soort situatie dan overdag. Zo is het zelden mogelijk om perspectief-lijnen te gebruiken, doordat er vaak onvoldoende licht is om de hele omgeving te tonen. Je doet er dan ook beter aan om de compositie in te delen op basis van de aanwezige lichttbronnen en de lichte delen van de foto.

Met name reflectie van licht (bijvoorbeeld in het water) heeft vaak een versterkend effect op de foto. Hou er bij reflectie in water rekening mee dat langere opnames zorgen voor een minder scherpe reflectie dan bij kortere opnamen. Ook sterk golvend water levert een minder afgetekende reflectie op.

Techniek: Nabewerken

Vooral bij digitale foto’s is het verstandig om de gemaakte foto’s nog na te bewerken. Zonder al te diep op de digitale fotografie workflow in te gaan kan ik vertellen dat met name het toepassen van de juiste ‘curve’ en het uitlichten van de schaduwen een groot verschil uit kan maken. Zo kan je eerst de schaduwen wat op te helderen tot een niveau waarbij je al het detail dat je nog wil terug halen ook daadwerkelijk duidelijk kunt zien. De resulterende foto zal dan een wat lager contrast hebben in de donkere gebieden, hetgeen erg onaangenaam kan ogen. Om dit contrast te herstellen dien je vervolgens een curve toe te passen waarbij de schaduwen wat donkerder gemaakt worden, terwijl de lichte delen van de foto gelijk blijven in intensiteit.

Overigens is een dergelijk proces geen verplicht nummer; je zal uiteindelijk gewoon zelf op je eigen intuitie moeten afgaan bij het bewerken van je nachtfoto’s. Zo kan het bijvoorbeeld gebeuren dat je het contrast juist wil verhogen door je schaduwen diepzwart te maken. Deze richtlijnen kunnen je natuurlijk wel enigszins bij dat creatieve proces helpen.

Bij nachtfotografie heb je vaak te maken met veel verschillende lichtbronnen die zich allemaal tegelijk in één foto manifesteren. Dat kan dus leiden tot kleurzwemen, of het kan de automatische witbalans van je camera goed om de tuin leiden. In het laatste geval moet je de witbalans dus zelf bijwerken naar een instelling die prettig oogt, of overeen komt met wat je ter plekke zag of uiteindelijk in de foto terug wilt zien.

Om de kleurzwemen aan te pakken zal je met de instellingen van de individuele kleurkanalen aan de slag moeten gaan, de ‘hue’, ’saturation’ en ‘luminance’ dus. Hier is geen richtlijn voor te formuleren en het is bovendien een erg subjectief proces. Het is bovendien onmogelijk om hier een kant en klare handleiding te geven voor het maken van de perfecte nachtfoto’s, maar het is wel handig om te weten welke mogelijkheden en welke hulpmiddelen je tot je beschikking hebt.

Naast deze aanpassingen is het vaak nog nodig om de ruis nog wat verder te onderdrukken. De ruisonderdrukking van de camera kan namelijk wel een hoop ruis wegwerken, maar zal deze nooit in zijn geheel elimineren.

Conclusie

Er komt heel wat kijken bij nachtfotografie en dat maakt het vaak tot een flinke uitdaging. Met beelden die sterk afwijken van wat men met eigen ogen als resultaat, levert het echter ook een hoop voldoening op.

Veel aspecten van de nachtfotografie vergen een hoop oefening en doorzettingsvermogen en ik hoop dan ook van harte dat dit artikel dit proces enigszins weet te sturen en je een leidraad biedt voor het maken van je eigen nachtfoto’s.