De opslagruimte van de voormalige haringfabriek in Djúpavík, een klein plaatsje in de IJslandse westfjorden. Buiten het knusse Hotel Djúpavík is er in het gehucht weinig meer te vinden. Enkel de haringfabriek en het nabijgelegen scheepswrak herinneren aan meer welvarende tijden.

De zware bewolking boven het centrum van Rotterdam geeft een dramatische sfeer mee aan deze zwart-wit foto van het havenmuseum en de achterliggende skyline. Op de foto zijn onder andere de ‘Elektrische Figeekraan’ uit 1927 en de oude locomotief te zien.

Een van de industriële kranen aan de Leuvehaven in Rotterdam, welke nu behoren tot het Havenmuseum van de stad. Op de foto is onder andere de ‘Elektrische Figeekraan’ uit 1927 te zien.

Het Noordoosten van IJsland, Karahnjukar om precies te zijn, herbergt het epicentrum van een voortslepend conflict tussen IJsland’s zware industrie en vele milieugroeperingen. Op die locatie wordt nu al enkele jaren gewerkt aan de bouw van de Karahnjukar dam, die inmiddels zijn voltooiing nadert. De dam is gebouwd om de in de Oostfjorden gesitueerde aluminiumsmelterij van Alcoa van electriciteit te voorzien. Nu de dam sinds ruim een jaar volledig is afgesloten, beginnen de effecten zich af te tekenen en worden de beweegredenen van de actievoerders duidelijk. Een korte samenvatting van dit conflict.

IJsland staat al jaren te boek als een waar paradijs voor het winnen van groene stroom; het land kan met gemak in zijn eigen elektriciteitsbehoefte voorzien met de diverse waterkracht en geothermische centrales. Sterker nog: het land telt 300.000 inwoners, maar zou met haar door middel van natuurlijke bronnen gewonnen electriciteit ruim 3 miljoen mensen van electriciteit kunnen voorzien. Electriciteit is in IJsland dan ook zeer goedkoop en het is geen verrassing dat een hoop industriële partijen uit Amerika al decennia lang proberen voet op IJslandse grond te krijgen.

Een grove tien jaar geleden heeft de IJslandse regering besloten een deel van hun natuurlijke bronnen te gelde te maken en enkele bedrijven uit te nodigen om een fabriek op IJsland te vestigen. Het IJslandse volk, dat over het algemeen zeer dicht bij de natuur staat, werd overtuigd met mooie cijfers over een groeiende economie en toenemende werkgelegenheid. Daarmee werd vooral de scepsis van de bevolking van Reijkjavik, het merendeel van de bevolking, overwonnen. Zo geschiedde het ook met de Alcoa aluminium smelterij in Reydarfjördur.

Nu, zo’n 7 jaar nadat gestart werd met de bouw van de dam, tekenen de gevolgen zich af. We spraken er onder andere met een Duits meisje dat al enkele jaren gedurende de zomermaanden op de boerderij in Husey werkte over. Husey ligt ruim 100 kilometer ten noorden van de Karahnukar dam, maar doordat het direct naast de monding van de afgedamde rivier ligt, zijn ook hier de gevolgen goed te zien, zo vertelde ze ons. Ze gaf ons meteen wat leesvoer mee, waarin de gevolgen van het project uiteengezet waren. Het betrof hier veelal materiaal van diverse milieu groeperingen, dus erg objectief was het waarschijnlijk niet, maar de feiten waren overduidelijk.

De puur voor de Alcoa smelterij gebouwde dam heeft een groot en divers natuurgebied onder water gezet. Diverse watervallen, kloven en valleien zijn nu volledig ondergelopen. Dit is op de foto van dit blog goed te zien; de kloof eindigt tegen de dam, van waaraf de foto genomen is. Een van IJslandse grootste broedgebieden van het rendier bevind zich precies bij de dam en het is maar de vraag of hier überhaupt iets van over blijft. De uitgebreide flora van het ondergelopen dal is voorgoed vernietigd. Stroomafwaarts zijn de gevolgen echter nog groter. Smeltwater van gletsjers bevat veel mineralen, zouten en andere grondstoffen die het leven in en langs de rivier voeden. Deze stoffen worden echter afgezet in het door de dam gevormde Halsón reservoir en komen vrijwel niet langs de dam. Het gevolg is dat algen verdwijnen, vissen in de rivier uitsterven en diverse dieren (vogels, zeehonden, etc.) die zich met de vissen voeden verdwijnen uit het landschap. Bij de monding van de rivier, zo’n 100km verder, neemt de hoeveelheid algen en planten ook aanzienlijk af en de vissers constateren nu al een afname van de visvangst in de noordoostelijke wateren. Het is nog onduidelijk welke gevolgen dit heeft voor het ecologisch evenwicht in de diverse golfstromen, waar IJsland middenin ligt.

Het meisje op de boerderij vertelde ons dat het water van de Jokulsa rivier voorheen helderblauw was. Sinds de inwerking stelling van de dam is het water echter bruin en wordt de rivier ‘the dead river’ genoemd. Wanneer de sluizen van de dam open gaan om de turbines te voeden steigt het waterpeil in de rivier met ruim een meter, waardoor de rivier nu alleen nog uit stoffige zandbanken bestaat. Met droge winderige dagen heeft de omgeving dan ook last van flinke zandstormen. De verwachting is dat de rivierbedding langzaam maar zeker in een woestijnlandschap zal gaan veranderen.

Een ander zwaar effect is recentelijk ontdekt: verschillende vulkanen rond de dam vertonen plotseling aanzienlijk meer activiteit; het magma komt inmiddels al tot gevaarlijke hoogtes. Dit wordt veroorzaakt doordat het zware water op de verschillende magmaleidingen drukt en deze geleidelijk doorsmeert en open spoelt, waardoor magma verder omhoog kan kruipen. Er wordt dan ook al gevreesd voor een grote ramp; niet alleen vanwege de kans op een vulkaanuitbarsting, maar ook vanwege een mogelijk doorbraak van de Karahnjukar dam zelf als gevolg van aardverschuivingen, hetgeen een ecologische en humanitaire ramp voor heel IJsland zou betekenen.

Al met al is al geconstateerd dat de dam tot wel drie procent van IJslands grondgebied direct of indirect heeft beïnvloed. Het meest schrijnende aan dit alles is dat de IJslandse overheid deze projecten en de energie die het oplevert bijna voor niets weggeeft; de netto opbrengst voor de bevolking blijkt nu te verwaarlozen (als deze er al is). De beloofde toename in werkgelegenheid blijft uit, doordat de banen veelal gaan naar goedkoper (lees: buitenlands) personeel.

Door de huidige economische crisis en de ingestorte IJslandse economie wordt de IJslandse regering ernstig in de verleiding gebracht om meer soortgelijke industrie projecten naar IJsland te brengen en momenteel staan er nog tientallen soortgelijke projecten (dammen en geothermische velden) op de planning. Aansluiting bij de Europese Unie wordt door velen gezien als de doodsteek voor de IJslandse natuur; het grote Europa is volgens hen alleen uit op IJsland’s goedkope ‘groene’ stroom. Het is te hopen dat de IJslandse bevolking op tijd het licht ziet en zich realiseert wat het heeft: een zeldzaam stuk ongerepte natuur en grote kansen op een welvarende toeristische industrie.